Augustinus’ worsteling met de oorsprong van het kwaad. Over de erfzonde als eeuwenlang antwoord en hedendaags probleem

Augustinus’ worsteling met de oorsprong van het kwaad. Over de erfzonde als eeuwenlang antwoord en hedendaags probleem

Spreker: prof. Mathijs Lamberigts

Augustinus van Hippo (354-430) is de belangrijkste westerse kerkvader en er is niemand die zo een grote impact heeft gehad op de westerse godsdienst- en cultuurgeschiedenis als hij. Zijn ideeën over het kwaad en de zonde hebben een grote impact gehad op protestantse denkers als Maarten Luther (1483-1546), een voormalig Augustijn, en Johannes Calvijn (1506-1564), een overtuigd verdediger van de predestinatie. Met enige overdrijving (maar minder dan men zou denken) mag men zeggen dat Augustinus de oervader is van de christelijke versnippering in het westen.

Augustinus bekeerde zich in 386 tot het katholieke christendom zoals hij dat leerde kennen in Milaan. Hij bekeerde zich tot dat christendom omdat het, in tegenstelling tot het manicheïsch christendom, het kwaad bij de mens legde, niet ergens in een strijd tussen de God van het goede en de God van het kwade. Ambrosius, bisschop van Milaan, maakte in zijn preken duidelijk dat het kwaad een afwezigheid is van zijn, een gebrek, een gemis. Deze sterk door het neoplatonisme geïnspireerde idee werkte voor Augustinus bevrijdend. Het kwade werd in onze geschiedenis geplaatst. Het is ons probleem en onze schuld. 

Na zijn bekering heeft Augustinus vrij lang geargumenteerd dat de keuze voor goed of kwaad afhangt van ons, vrije mensen. De studie van Paulus én de pastorale praktijk als priester en bisschop hebben hem verplicht om deze optimistische visie op de vrijheid van elk individu te nuanceren en misschien wel op te geven. Het is in die context dat hij is uitgekomen bij de erfzondeleer, correcter is de term oorsprongszondeleer. In deze lezing wil ik op de eerste plaats uitleggen wat Augustinus zelf bedoelt met de oorsprongszondeleer. Zijn visie is immers ingebed in de denkbeelden van zijn tijd waarin de eerste mens, Adam, stamvader is van alle mensen. In die visie heeft Adam het verknoeid voor iedereen. Zijn ongehoorzaamheid aan God leidde tot een verstoring van de natuurlijke orde die alle mensen treft. Vervolgens wil ik laten zien hoe die visie op de oorsprongszondeleer leidt tot een radicale kritiek op de goedheid van de mens. Het kwaad is er, het kan onmogelijk te maken hebben met de goede God, schepper van alle dingen. Het kwaad heeft zijn oorsprong dus in de mens en dit omwille van de zondeval want die treft alle mensen. Augustinus was er namelijk van overtuigd dat wij allen in Adam aanwezig waren toen hij zondigde. Allen zijn wij met schuld geboren. Allen gaan wij dan ook verloren als wij ongedoopt sterven. Deze visie op het kwade heeft het Avondland diep beïnvloed: de negatieve visie op seksualiteit, de nadruk op het kinderdoopsel, de idee dat alleen Gods genade redt, ze zijn alle het gevolg van Augustinus’ erfzondeleer. Tot slot wil ik duidelijk maken dat Augustinus’ verklaring voor het kwaad binnen de context van de huidige wetenschapsopvattingen niet langer houdbaar is, maar dat dit ons niet ontslaat van een voortdurende kritische reflectie op de vele vormen van kwaad die ons en onze omgeving blijven achtervolgen.