Boekbespreking: ‘Johannes Literair’ - Herman Servotte

door Johan Fevery
verschenen in de e-Bubbels van 14/08/2026

Via analyse van stijlfiguren beschrijft E.H. Prof. Servotte de kenmerken van het Johannesevangelie, en hoe Johannes bepaalde gebeurtenissen of uitspraken in de verf wilde zetten.

Dit evangelie werd geschreven rond het jaar 90 in/door/voor de Johannesgemeente in Klein-Azië, voor hen die leefden volgens de inzichten die zij hadden over Jezus, met interpretatie van wat de eerste gelovigen hadden gezien. Johannes vertolkt de opvattingen van een groep, een gemeenschap van geloof en begenadiging. Hij situeert zich als lid van een groep, aan wie de openbaring zich reeds heeft voltrokken (“Wij hebben Zijn glorie aanschouwd.”), als lid van een groep die de volheid van het geloof in Christus bezit.

Het centrale thema is Jezus’ identiteit: Jezus maakt zich voortdurend kenbaar maar men begrijpt Hem niet. De verwoording is dikwijls raadselachtig, mysterieus, symbolisch.

Typisch voor Johannes zijn

De betekenisverschuiving (dubbele perspectief)

• Historisch versus theologisch (het goddelijke karakter van Jezus, de Christus van het geloof t.o.v. de historische Jezus). Bepaalde woorden worden op verschillende niveaus gebruikt: in een gewone en in een religieuze betekenis.
• Culturele joodse achtergrond (citaten) geplaatst tegenover Jezus’ uitspraken.
• Tijdsdimensie: wat nog moet komen tegenover wat al gebeurd is: enerzijds Jezus die gaat door de tijd en anderzijds Jezus die toch eeuwig bij God de Vader is. Johannes projecteert de eigenschappen van de Verrezene (een boventijdelijk standpunt) op de historische Jezus, een Jezus op weg en een Jezus toch al aangekomen. De woorden van de historische Jezus kunnen bijna altijd als woorden van de Verrezene gelezen worden. Een paradox tussen ‘het nog niet, en het toch al’.

Stijlfiguren

• Metaforen: Jezus = brood, water, deur, bron, tempel, vlees … bv. eten = interioriseren.
• Paradox en specifiek oxymoron = verbinding van twee elkaar uitsluitende begrippen: in gebeurtenissen bv. een levende dode.
• Ironie, citaten enz.

Structuur van het Johannesevangelie

Proloog

In den beginne: God is de oorsprong, de stichtende kracht met een oproep tot de mensheid en tot de individuele persoon. “Opdat gij moogt geloven dat Jezus de Christus is, de Zoon van God”.

De Eerste Week

Het gaat om een Nieuwe schepping ‘zien’: “Niemand heeft God ooit gezien, maar de eniggeboren Zoon, Hij heeft Hem doen kennen”.

De Tijd van de Teken

Het initiatief komt telkens van Jezus en niet op vraag van een ander.

• Het 1ste Teken: Kana = de bruidegom van het Nieuwe Verbond.

• Het 2de Teken: uitdrijving uit de tempel = vervanging van het oude ruilverkeer (Do ut des). Ik ben de Tempel = de plaats waar God en mens elkaar ontmoeten.

• Nicodemus: opnieuw geboren worden.

• De Samaritaanse vrouw: Hij bevestigt dat Hij de Messias is.

• De zoon van de hofbeambte: levenwekkende kracht van Jezus’ woorden.

• Het 3de Teken: vergiffenis van zonden = genezing van de lamme, hij die nog geen geloofsinzicht heeft.

• De apologie van Jezus: IK-uitspraken tonen de reeds verrezen Jezus, steeds in relatie tot “de Vader, die mij zond”.

• Het 4de Teken: het Woord als Brood = de broodvermenigvuldiging. Het initiatief ligt bij Jezus: Hij zegt “kunnen we hen eten geven?” en “IK ben het brood, wie Mij eet …”

• Het 5de Teken: het Woord als Licht = kaarsen, naar aanleiding van het Loofhuttenfeest.

• De blindgeborene: nu door handelen (modder), en door water (Siloan) gereinigd. Deze man gelooft: hij heeft gehoor gegeven vooraleer hij kon zien.

• De Goede Herder: hij kent = vertrouwensrelatie.

• De Tempelwijding. “Mijn Vader en Ik zijn één.”

• Het 6de Teken: het Woord als Leven = de opwekking van Lazarus. Voorbode van Jezus die zijn leven geeft.

De Laatste Week

• “Ik heb Hem verheerlijkt en zal Hem opnieuw verheerlijken.”
• De voetwassing: afstand doen van Zijn heerlijkheid en gestalte van een slaaf aannemen, gratuite daad.
• De tweede afscheidsrede: het lijden als voorwaarde voor nieuwgeboorte.
• Het hogepriesterlijk Gebed: “De heerlijkheid die ik bij U had, eer de wereld bestond”, moment waarop de eeuwigheid binnentreedt in de tijd.
• De arrestatie: Jezus weet wat er gaat gebeuren en aanvaardt Zijn zending.
• De kruisiging: Jezus droeg zelf Zijn kruis. Hij gaf de geest of Hij gaf de Geest.

De Achtste Dag

Drie verschijningen

• Maria Magdalena: “Het graf is leeg → ik heb Hem gezien”.
• Het woord van het Schrift en geloven.
• Daarna aan de leerlingen en daarna aan Thomas.

Uitgeverij: Averbode, 1992.
ISBN: 978 90 3170 929 8