Boekbespreking: ‘Een brug naar God - Hoe filosofie en wetenschap ons voeren naar het mysterie’ - René van Woudenberg
door Mark Cornelis
verschenen in de e-Bubbels van 10 oktober 2025
Reeds in de inleiding schreef de auteur: "Het idee dat wetenschap en geloof in God als conflicterende machten tegenover elkaar staan, is al lang ontkracht, en wel door vier typen onderzoek". En dan toont hij dat aan: historisch, sociologisch, filosofisch en theologisch. Daarna schreef hij: "De mythe dat filosofie en geloof in God een ongelukkig koppel vormen wordt eveneens ontkracht door de geschiedenis van de filosofie". En dan vernoemt hij vele filosofen die ook gelovigen waren.
In deel 1, getiteld 'God en wetenschap' wordt de vraag gesteld: 'Is er in de wetenschap ruimte voor religie?'. Daarin stelt de auteur de vraag: "Is er wetenschappelijke evidentie voor het bestaan van een God?" Daarop antwoordt hij: "Met uitzondering van de wiskunde worden er in de wetenschap geen strikte bewijzen gegeven. (...) Zijn er verschijnselen waarvan geldt dat ze verklaard kunnen worden door het bestaan van een God te postuleren, en zou die verklaring ook de beste verklaring van die verschijnselen kunnen zijn? Ik denk dat dat kan. Neem bijvoorbeeld het verschijnsel dat de fysische werkelijkheid grote orde vertoont. (...) Hier zou men kunnen zeggen, en het is niet irrationeel om dat te doen, dat het bestaan van die orde evidentie is voor het bestaan van God".
In deel 2, getiteld 'God en evolutie' worden twee vragen gesteld: 'Impliceert evolutietheorie toeval? Impliceert toeval de afwezigheid van goddelijke schepping?'. Reeds twintig regels verder zegt hij: "Het antwoord dat ik op de eerste vraag zal geven is 'Ja', op de tweede 'Nee'." Een gebeurtenis, die toevallig is, sluit niet uit dat die gebeurtenis door God is gewild of tot stand is gebracht. "Wie belijdt dat de mens door God geschapen is, zegt daarmee dat zijn bestaan niet noodzakelijk is, maar te danken aan Gods scheppend handelen", aldus de auteur. Uiteraard via een menselijk handelen. Hij zegt ook dat God gebruik zou kunnen maken van natuurlijke selectie "om datgene tot stand te brengen wat Hij tot stand wil brengen". Een christen gelooft dat God betrokken is bij zijn schepping en de processen daarin.
In deel 3, getiteld 'God en filosofie' wordt eerst gezegd 'Wat geloven is'. Geloven in God is veel meer dan geloven dat God bestaat. Geloof in God omvat ook vertrouwen op God en God liefhebben. "Het hoeft geen betoog, aldus de auteur, dat ook ongelovigen geloof hebben. Ook zij geloven dat de aarde één maan heeft (...). Maar bovenal geloven ongelovigen de propositie dat er geen God is. Hier is uiteraard een verschil met gelovigen die de negatie van die propositie geloven". Dat 'God bestaat’ kan niet bewezen worden, maar dat 'God niet bestaat' evenmin. De auteur stelt ook de vraag: "Wat is ongeloof? Van ongeloof is in ieder geval sprake in elke situatie waarin iemand gelooft dat God niet bestaat".
Een apart hoofdstuk, getiteld 'Geloof en filosofische argumentatie voor het bestaan van God', sluit aan bij wat over geloof werd gezegd. Zowel door filosofen als door theologen werd negatief gesproken over 'de God van de filosofen'. De auteur schreef hierover: "Tegenover 'de God van de filosofen' plaatsten en plaatsen zij doorgaans 'de God van Abraham, Isaak en Jakob' of 'de God van Pascal'. Immers, het was Pascal die in zijn aangrijpend Mémorial deze tegenstelling proclameerde". De discussie gaat over de vraag welke eigenschappen God heeft. "Zijn dat - aldus de auteur - de eigenschappen die 'de filosofen' aan God toeschrijven, of zijn dat de eigenschappen die Pascal aan God toeschrijft?" Na bezwaren tegen 'filosofische argumentatie voor het bestaan van God' gewogen en te licht gevonden te hebben, besluit de auteur als volgt: "Kennis van God kan worden verworven: door de activering van een veelheid van kenvermogens, van diverse kenwegen: ervaring van contact (mystiek), rationeel inzicht, redenering, getuigenis en goddelijke openbaring".
Een ander apart hoofdstuk, getiteld 'Alleen de rede? Sapere aude en Listen to the Voice of Reason!', gaat over het verlichtingsideaal om uitsluitend de rede als gids te nemen, ook in zake geloof en religie. De auteur zegt reeds dat hij zal betogen dat ‘de exclusiviteitsclaim voor de rede moet worden afgewezen’. In de visie van Kant is de verlichte mens autonoom, een 'zelfdenker'. Net als Kant een devies had (Sapere aude! Heb moed om je eigen verstand te gebruiken!), heeft ook Locke die: 'Luister naar de stem van de rede!'. Locke maakt een onderscheid tussen 'kennis’ en 'geloof'. Plantinga en Wolterstorff betogen "dat het geloof in het godsbestaan legitiem is, ook zonder dat dat door middel van een redenering bewezen kan worden". Andere filosofen hebben op andere bronnen en vermogens gewezen, zoals 'mystieke ervaring' en ‘getuigenis van mensen die verslag doen van hun ervaring met God’.
En nog een apart hoofdstuk is getiteld 'De verduistering van het verstand'. De apostel Paulus spreekt in een van zijn brieven over 'de verduistering van het verstand' als gevolg van de zonde. In dit hoofdstuk bespreekt de auteur hoe volgens de Nederlandse filosoof Herman Dooyeweerd het verduisterde verstand verlicht in christelijke termen 'verlost' kan worden.
In deel 4, getiteld 'God en waarheid' gaat het over: 'De vraag van Pilatus' en 'Christelijk geloof en waarheid'. Velen zijn op zoek naar waarheid, of zelfs 'de' waarheid. Op de vraag 'Kan geloof gerechtvaardigd zijn zonder argumenten?’ antwoordt de auteur: "Heel in het kort: dat is mogelijk wanneer het betreffende geloof wordt voortgebracht door een 'mechanisme' dat de facto betrouwbaar is". Hij zegt ook: "Realisten zijn van oordeel dat religieuze beweringen een objectieve waarheidswaarde hebben; antirealisten ontkennen dat. Volgens hen zijn wat realisten beweringen noemen pseudo-beweringen". En ook dat volgens de positivisten morele uitspraken wel betekenis hebben, "maar het zijn geen 'beweringen', ze brengen niet iets onder woorden wat waarheidswaarde heeft". En tevens: "Het geloof dat God bestaat kan objectieve waarheidswaarde hebben, ook als niet kan worden bewezen dat het de waarheidswaarde 'waar' heeft".
In een TERUGBLIK, getiteld 'Hoe filosofie en wetenschap ons voeren naar het mysterie' wordt de vraag gesteld: "Valt het waar te maken dat filosofie en wetenschap ons dichter bij God brengen?" Verwijzend naar de titel van dit boek 'Een brug naar God' zegt de auteur: "Omdat op bruggen tweerichtingsverkeer mogelijk is, zijn er feitelijk twee vragen: zouden filosofie en wetenschap bruggen van de mens naar God kunnen zijn, maar ook: zouden ze bruggen van God naar de mens kunnen zijn?" We stuiten op de begrensdheid van onze vermogens tot kennis via onze zintuigen en ons verstand. De auteur zegt: "Filosofische reflectie op onze kenvermogens voedt het besef van een mogelijke andere kant - en kan in die zin, het klinkt paradoxaal maar is het niet - een brug daarnaartoe zijn. Vanuit de wetenschap zijn er nog meer bruggen". Pasteur schreef ooit: "Hoe meer ik de natuur bestudeer, hoe meer ik versteld sta van het werk van de schepper. Ik bid terwijl ik bezig ben met mijn werk in het laboratorium". Is dat geen brug?
KokBoekencentrum Uitgevers, Utrecht
ISBN: 978 90 435 4138 1
