Boekvoorstelling: ‘Dromen van een nieuwe morgen - Thuiskomen in een vernieuwd christendom’ - Tomáš Halik

door Mark Cornelis
verschenen in de e-Bubbels van 8/08/2025

In plaats van een boekbespreking te maken van dit boek maak ik er een boekvoorstelling van. Ik begin met weer te geven wat op de achterkant van de kaft staat.

In dit boek droomt Tomáš Halik over een christendom voor alle zoekers. Voor die vernieuwing moet de confessionele vorm van de kerk ('katholicisme') veranderen in een oecumenische 'katholiciteit'. Ze moet daarbij haar identiteit niet verliezen, maar die op een nieuwe en diepere manier gaan verstaan. Halik verwoordt die droom in brieven aan de fictieve paus Rafaël. Aan de ideale paus voor zoekers vertrouwt hij zijn hoop en vrees toe, al zijn vragen over geloven in deze tijd. Zo ontvouwt hij op profetische wijze zijn visie op een barmhartige kerk, die de tekenen van de tijd verstaat en te midden van de crises in de wereld moedig haar verantwoordelijkheid neemt door de therapeutische kracht van het geloof voor het voetlicht te brengen. Een getuigenis vol hoop!

Uit het boek citeer ik enkele belangrijke zinnen.

Synodale vernieuwing veronderstelt en omvat transformatie, de zelfoverstijging van de huidige vorm van het christendom. (...) Omdat Christus en het paasverhaal de grondslag van de christelijke identiteit zijn, betekent dit dat we Christus en het mysterie van de paastransformatie van dood naar nieuw leven opnieuw moeten ontdekken. (...) Als hoofddoel van de synodale hervorming beschouw ik een verandering van de Kerk en het handelen van de Kerk in de wereld, een verandering in de communicatie binnen de Kerk en in de communicatie van de Kerk met de wereld. Het gaat om een verandering in stijl en werkwijze, een nieuwe manier van kerk-zijn. Dat is een taak voor het christendom van de toekomst. Ik verwacht ook wel dat er een paar veranderingen in de institutionele structuren van de Kerk noodzakelijk zijn. (...) De opdracht is: 'verkondig het goede nieuws aan alle schepselen' en daarmee allen te dienen.

De secularisatie maakte geen einde aan de religiegeschiedenis, maar transformeerde haar. (...) Als we nadenken over christendom en kerk in de samenleving moeten we daarom altijd weer terugkomen bij de gelijkenis van de graankorrel die moet sterven om vrucht te dragen. (...) De God van de Bijbel is geen deus ex machina, maar Hij woont en handelt in het midden van zijn volk. (...) De Scheppersgeest (Spiritus Creator) is de adem, het leven en de dynamiek van het voortdurende scheppingsproces. (...) Het wezen en de identiteit van het christendom ligt in het proces van de opstanding als een gebeuren dat doorgaat, de resurrectio continua, en ze wordt voortdurend gevormd door de beweging van de goddelijke Geest. Als de Kerk de oproep tot synodale transformatie, tot een gemeenschappelijke weg, tot een 'oecumene zonder grenzen' werkelijk aanvaardt en daaraan invulling gaat geven, zal dat zeker een anamnese van het Pinkstergebeuren zijn.

Religieuze symbolen horen tot de krachtigste symbolen die er zijn. Nauwkeuriger uitgedrukt: de krachtigste symbolen bezitten een religieus karakter, een aura van het heilige. Religie is een relatie met iets wat buiten ons ligt, wat onze macht en ons begrip te boven gaat. (...) Misschien ligt daar wel een taak voor hen die over innerlijke religieuze ervaring beschikken, om bij te dragen aan desacralisering van de politiek, zodat mensen niet aan de keizer geven wat alleen God toebehoort (zie Mc. 12, 17). (...) Veel religieuze instituten hebben hun vitaliteit verloren en daarmee ook hun vruchtbaarheid en invloed op de wereld om hen heen. Dat komt vooral doordat ze op allerlei manieren het levende contact met de dieptedimensie van religie - met spiritualiteit - zijn kwijtgeraakt. (...) De ervaring van de aanwezigheid van de levende God als de kern van alle leven. Als kerken niet in staat zijn die ervaring over te brengen, zijn ze als blinden die blinden geleiden.

Oecumenische openheid is een wezenskenmerk van katholiciteit. Katholiciteit opent deuren en bouwt bruggen. Als de kerk er voor anderen wil zijn en iedereen wil dienen, dan kan ze die taak alleen samen met anderen vervullen. Ze moet dus een oecumenische gemeenschap zijn. (...) De kerk moet zich nu al voorbereiden op het dienen in centra van spiritualiteit, waar mensen de cultuur van het geestelijke leven leren. (...) Synodaliteit vereist een combinatie van solidariteit en subsidiariteit. Zoals het onmogelijk is leken hun medeverantwoordelijkheid voor de Kerk te ontnemen en die in de geest van het klerikalisme aan de hiërarchie te delegeren, zo is het ook onmogelijk de verantwoordelijkheid van de lokale kerken uitsluitend aan het 'hoofdkwartier' te delegeren. (...) De christelijke spiritualiteit (levenssap van het geloof) moet een transformerende en verdiepende kracht zijn, die de samenleving en de cultuur inspireert.

De christelijkheid ofwel de identiteit van het christendom ligt in de liefdesrelatie met Christus. Die liefde versta ik hier niet als louter een emotie, maar als een existentiële relatie. Liefde is geen gevoel, maar een weggeven van jezelf. (...) Jezus' Ik is breder dan het onze. Hij sluit ook zijn 'geringste broeders en zusters' bij zijn Ik in: 'Ik verzeker jullie: alles wat jullie gedaan hebben voor een van de geringsten van mijn broeders of zusters, dat hebben jullie voor Mij gedaan' (Mt. 25, 40). (...) Een geloof dat genezende kracht bezit, is een geloof dat uit zijn diepste dimensie put: zijn spiritualiteit. (...) Onze menselijke liefde is een vonk die ontspringt aan de vlam van Gods absolute liefde en daarom draagt ze een dorst naar het absolute in zich, naar wat de wereld ons niet ten volle geven kan.

Veel beelden van God en ideeën over God zijn dood. Het hoort tot de profetische taak van de geloofsgetuigen de afgoden op te ruimen. We kunnen God, de Waarheid en de Liefde, niet ontmoeten met de fascinerende snelheid waarmee kunstmatige intelligentie onze vragen beantwoordt. Op die manier kunnen we alleen hun beelden en karikaturen ontvangen. God, Waarheid en Liefde hebben tijd nodig, de tijd die Zij geschikt vinden, de kairos. We kunnen Hem niet door middel van de technologie oproepen. Hun komst in ons leven veronderstelt aan onze kant een contemplatieve houding, een 'eschatologis geduld', dat wij wachten en luisteren.

Uitgeverij: Kok Boekencentrum Uitgevers, Utrecht 2025
Verkrijgbaar in Standaard Boekhandel en ook elders.
ISBN: 978 90 435 4254 8 (172 pagina's)